Bir işletmede stok yönetimi yapılırken cevaplanması gereken iki temel soru vardır: “Ne zaman sipariş vermeliyim?” ve “Her siparişte ne kadar ürün almalıyım?”
İlk bakışta bu soruların cevabı oldukça basit görünebilir. Stok azaldığında ürün satın almak ve talebin yüksek olduğunu düşündüğünüz ürünlerden daha fazla sipariş vermek yeterliymiş gibi düşünülebilir. Ancak ürün sayısı, satış hacmi ve tedarikçi sayısı arttıkça bu yaklaşım işletme açısından önemli maliyetler yaratabilir.
Çok az ürün sipariş edildiğinde işletme daha sık satın alma yapmak zorunda kalabilir. Her sipariş; satın alma personelinin zamanı, nakliye, operasyon, kontrol, fatura ve teslim alma süreçleri nedeniyle belirli bir maliyet yaratır.
Diğer taraftan tek seferde gereğinden fazla ürün satın almak da çözüm değildir. Fazla stok; depolama ihtiyacını artırabilir, işletme sermayesinin ürünlere bağlanmasına neden olabilir ve ürünlerin eskimesi, bozulması veya değer kaybetmesi gibi riskler oluşturabilir.
İşte EOQ (Economic Order Quantity) yani Türkçesiyle Ekonomik Sipariş Miktarı, sipariş verme maliyeti ile stok bulundurma maliyeti arasındaki dengeyi kurmaya yardımcı olan stok yönetimi yöntemlerinden biridir.
EOQ, işletmenin her seferinde kaç adet ürün sipariş etmesinin ekonomik açıdan daha uygun olabileceğini hesaplamayı amaçlar.
Ancak EOQ’yu yalnızca bir formül olarak görmek doğru değildir. Gerçek fayda; hesaplanan sipariş miktarını satış hızı, stok devir hızı, tedarik süresi, güvenlik stoğu, yeniden sipariş noktası ve nakit akışıyla birlikte değerlendirdiğinizde ortaya çıkar.
Stok yönetiminin temel kavramlarına hakim olmak için öncelikle Stok Takibi Nedir? KOBİ’ler İçin Stok Yönetimi ve Stok Takip Programı Rehberi içeriğimizi inceleyebilir, ardından ekonomik sipariş miktarını işletmenizin satın alma politikasına nasıl dahil edebileceğinizi değerlendirebilirsiniz.
EOQ Nedir?
EOQ, İngilizce “Economic Order Quantity” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede Ekonomik Sipariş Miktarı olarak kullanılır.
Ekonomik sipariş miktarı, belirli varsayımlar altında işletmenin sipariş verme maliyetleri ile stok bulundurma maliyetlerinin toplamını en düşük seviyede tutmayı amaçlayan sipariş miktarıdır.
Basit bir ifadeyle EOQ şu soruya cevap arar:
“Bu üründen her siparişte kaç adet satın alırsam gereğinden fazla stok tutmadan ve gereğinden sık sipariş vermeden daha dengeli bir satın alma sistemi kurabilirim?”
Bir ürünün yıllık talebi 12.000 adet olabilir. Fakat bunun tamamını yılın başında satın almak çoğu işletme açısından mantıklı olmayabilir. Çünkü 12.000 ürünün büyük bölümü aylar boyunca depoda bekleyebilir.
Tam tersine işletmenin her gün 30-40 adet ürün sipariş etmesi de verimli olmayabilir. Çünkü sipariş sayısı arttıkça satın alma, sevkiyat, teslim alma ve operasyon maliyetleri yükselir.
EOQ, bu iki uç nokta arasında ekonomik açıdan daha dengeli bir sipariş miktarı bulmaya çalışır.
Ekonomik Sipariş Miktarı Neden Önemlidir?
Bir işletmenin satın alma kararları doğrudan stok miktarını, nakit ihtiyacını ve operasyon maliyetlerini etkiler.
Gereğinden fazla stok tutmak ilk bakışta güvenli görünebilir. “Ürün depoda bulunsun, müşteriye yok demeyelim” yaklaşımı satış kaybı riskini azaltabilir. Ancak ihtiyaçtan fazla stok tutulduğunda işletmenin parasının önemli bir bölümü depoda bekleyen ürünlere dönüşebilir.
Örneğin bir işletmenin normal koşullarda 500.000 TL değerinde stokla faaliyetlerini sürdürebileceğini, fakat plansız satın almalar nedeniyle 1.200.000 TL değerinde ürün tuttuğunu düşünelim.
Aradaki 700.000 TL;
işletmenin banka hesabında bulunabilecek,
pazarlama çalışmalarında kullanılabilecek,
tedarikçi ödemelerine ayrılabilecek,
yeni personel veya ekipman yatırımlarında değerlendirilebilecek
bir kaynağın stokta beklemesi anlamına gelebilir.
Bu nedenle stok yönetiminde amaç her zaman “olabildiğince fazla ürün bulundurmak” değildir. Asıl hedef, müşteri talebini karşılayabilecek seviyede ürün bulundururken stoklara gereğinden fazla işletme sermayesi bağlamamaktır.
Stokların işletmenin finansal yapısına etkisini daha ayrıntılı değerlendirmek için KOBİ’ler İçin Nakit Akışı Yönetimi: Cari Hesap, Tahsilat ve Ön Muhasebe Rehberi içeriğimizden yararlanabilirsiniz.
EOQ Hangi Maliyetleri Dengelemeye Çalışır?
Ekonomik sipariş miktarını anlayabilmek için stok yönetimindeki iki temel maliyet grubunu birbirinden ayırmak gerekir.
Sipariş Verme Maliyeti
Sipariş verme maliyeti, işletmenin bir satın alma siparişi oluşturması ve ürünleri teslim alması sırasında ortaya çıkan maliyetleri ifade eder.
Bu maliyet yalnızca ürünün alış fiyatından oluşmaz.
Sipariş başına ortaya çıkabilecek maliyetler arasında satın alma işlemleri, personel zamanı, tedarikçi iletişimi, sevkiyat organizasyonu, belge işlemleri, mal kabul, kalite kontrol ve benzeri operasyonlar bulunabilir.
Örneğin bir işletmede her yeni satın alma siparişinin ortalama operasyon maliyetinin 750 TL olduğunu düşünelim.
İşletme yılda 10 sipariş verirse bu süreç için yaklaşık 7.500 TL maliyet oluşurken 100 sipariş verilmesi aynı varsayımlar altında 75.000 TL maliyet yaratabilir.
Bu nedenle çok küçük miktarlarda ve çok sık sipariş vermek, stok miktarını azaltmasına rağmen sipariş maliyetini yükseltebilir.
Stok Bulundurma Maliyeti
Stok bulundurma maliyeti ise ürünün satın alındıktan sonra satılana veya kullanılana kadar işletmede tutulmasının yarattığı maliyetleri kapsar.
Bu maliyetin içerisinde;
depo alanı,
sigorta,
sermaye maliyeti,
ürünün bozulma riski,
teknolojik eskime,
modasının geçmesi,
fire ve kayıp,
depo personeli,
enerji ve operasyon
gibi farklı unsurlar bulunabilir.
Özellikle elektronik, moda, kozmetik, gıda ve hızlı değişen ürün gruplarında stokta uzun süre kalan ürünlerin gerçek maliyeti yalnızca depolama giderinden ibaret değildir.
Örneğin 2.000 TL maliyetle satın alınan elektronik bir ürün altı ay sonra piyasa fiyatlarının düşmesi nedeniyle ancak 1.600 TL seviyesinde satılabiliyorsa stokta bekleme süresi işletmeye ciddi değer kaybı yaratmış olabilir.
EOQ İki Maliyet Arasında Nasıl Denge Kurar?
Sipariş miktarınızı küçülttüğünüzde ortalama stok seviyeniz düşebilir. Fakat bu kez yıl içerisinde daha sık sipariş vermeniz gerekir.
Sipariş miktarınızı büyüttüğünüzde ise sipariş sayınız azalır. Ancak ortalama stok miktarı yükselir ve daha fazla ürün depoda bekler.
EOQ modeli, sipariş verme maliyeti ile stok bulundurma maliyeti arasındaki toplam maliyetin düşük olduğu noktayı hesaplamaya çalışır.
EOQ Formülü Nedir?
Klasik ekonomik sipariş miktarı formülü şöyledir:
EOQ = √((2 × D × S) / H)
Formüldeki değişkenler:
D = Yıllık talep miktarı
Bir ürünün bir yıl içerisinde satılması veya kullanılması beklenen toplam miktardır.
S = Sipariş başına maliyet
Her satın alma siparişinde oluşan sabit maliyeti ifade eder.
H = Bir birim ürünü bir yıl stokta bulundurma maliyeti
Bir ürünün bir yıl boyunca stokta tutulmasının işletmeye oluşturduğu yıllık maliyettir.
Bu üç veriye sahip olduğunuzda ekonomik sipariş miktarı hesaplanabilir.
Ancak formülden çıkan rakamın “kesinlikle bu kadar ürün satın almalısınız” anlamına gelmediği unutulmamalıdır. Sonuç bir karar destek değeridir ve gerçek satın alma koşullarıyla birlikte yorumlanmalıdır.
EOQ Nasıl Hesaplanır?
Ekonomik sipariş miktarı hesaplamasını bir örnek üzerinden inceleyelim.
Bir işletmenin belirli bir ürün için aşağıdaki verilere sahip olduğunu düşünelim:
Değişken | Değer |
|---|---|
Yıllık talep | 12.000 adet |
Sipariş başına maliyet | 750 TL |
Birim başına yıllık stok bulundurma maliyeti | 60 TL |
Formülümüz:
EOQ = √((2 × D × S) / H)
Verileri yerine yerleştirdiğimizde:
EOQ = √((2 × 12.000 × 750) / 60)
Önce çarpma işlemini yapalım:
2 × 12.000 × 750 = 18.000.000
Daha sonra stok bulundurma maliyetine bölelim:
18.000.000 / 60 = 300.000
Karekökünü aldığımızda:
EOQ ≈ 548 adet
Bu hesaplamaya göre işletme, modeldeki varsayımlar geçerliyse her satın alma siparişinde yaklaşık 548 adet ürün alarak sipariş verme ve stok bulundurma maliyetleri arasında daha dengeli bir noktaya ulaşabilir.
EOQ Sonucuna Göre Yılda Kaç Kez Sipariş Verilir?
EOQ değeri tek başına yeterli değildir. Hesaplanan miktara göre işletmenin yılda yaklaşık kaç sipariş vereceğini de görebiliriz.
Formül:
Yıllık Sipariş Sayısı = Yıllık Talep / EOQ
Örneğimizde:
12.000 / 548 ≈ 21,9
Yani işletmenin yılda yaklaşık 22 sipariş vermesi gerekir.
Bir yıl 365 gün kabul edilirse yaklaşık sipariş aralığı:
365 / 22 ≈ 16,6 gün
olur.
Başka bir ifadeyle talebin yıl boyunca dengeli dağıldığı basitleştirilmiş senaryoda işletme yaklaşık 16-17 günde bir sipariş verebilir.
Ancak gerçek işletmelerde satışların her zaman eşit dağılmadığını unutmamak gerekir.
Örneğin okul ürünlerinde eylül ayında, hediyelik ürünlerde yılbaşı öncesinde, klima ve soğutma ürünlerinde yaz aylarında talep önemli ölçüde değişebilir.
Bu nedenle mevsimselliğin yoğun olduğu sektörlerde yıllık ortalama talebi kullanmak tek başına yeterli olmayabilir.
EOQ Hesabında Sipariş Maliyeti Nasıl Belirlenir?
EOQ hesaplamasının doğru sonuç verebilmesi için en zor noktalardan biri sipariş başına maliyetin doğru belirlenmesidir.
Birçok işletme sipariş maliyeti dendiğinde yalnızca kargo veya nakliye ücretini dikkate alır. Oysa sipariş oluşturmak işletmenin farklı kaynaklarını kullanabilir.
Bir satın alma siparişinin maliyeti hesaplanırken şu işlemler değerlendirilebilir:
tedarikçiyle iletişim,
teklif toplama,
satın alma onayı,
sipariş oluşturma,
belge işlemleri,
nakliye organizasyonu,
ürün kabulü,
sayım,
kalite kontrol,
stok sistemine giriş,
fatura kontrolü.
Örneğin satın alma personelinin her sipariş için ortalama 45 dakika çalıştığını, depo personelinin mal kabul için 30 dakika ayırdığını ve sipariş başına ayrıca 400 TL sabit lojistik veya işlem maliyeti bulunduğunu düşünelim.
Bu unsurların toplamı sipariş maliyetini belirlerken dikkate alınabilir.
İşletmenizde tekliften sipariş sürecini daha sistemli takip etmek istiyorsanız Bilsoft Teklif & Sipariş Modülü üzerinden ilgili çözümü inceleyebilirsiniz.
Stok Bulundurma Maliyeti Nasıl Hesaplanır?
EOQ formülündeki “H” değeri, bir ürünün bir yıl stokta tutulmasının maliyetini ifade eder.
İşletmenin doğrudan birim başına yıllık stok tutma maliyeti verisi bulunmuyorsa ürün maliyeti üzerinden bir stok taşıma oranı kullanılabilir.
Örneğin:
Bir ürünün alış maliyeti = 1.000 TL
İşletmenin yıllık stok taşıma oranı = %20
olduğunda:
1.000 TL × %20 = 200 TL
Bu durumda birim başına yıllık stok bulundurma maliyeti 200 TL kabul edilebilir.
Ancak kullanılacak taşıma oranının her işletme için aynı olmadığı unutulmamalıdır.
Depolama maliyeti yüksek, finansmana erişimi pahalı veya ürünlerinin değer kaybı hızlı olan bir işletmede taşıma maliyeti daha yüksek olabilir.
Bu nedenle EOQ hesaplaması yapılırken mümkün olduğunca işletmenin kendi gerçek verileri kullanılmalıdır.
EOQ ile Yeniden Sipariş Noktası Aynı Şey midir?
Hayır. Ekonomik sipariş miktarı ile yeniden sipariş noktası birbirine yakın kavramlar gibi görünse de farklı sorulara cevap verir.
EOQ: Ne kadar sipariş vermeliyim?
Yeniden Sipariş Noktası: Ne zaman sipariş vermeliyim?
Örneğin EOQ hesabınız size her siparişte yaklaşık 548 adet ürün almanız gerektiğini gösterebilir.
Ancak bunun stok 500 adede düştüğünde mi, 300 adede düştüğünde mi yoksa 100 adede düştüğünde mi yapılması gerektiğini EOQ tek başına söylemez.
Bunun için yeniden sipariş noktası hesaplanır.
Basit formül:
Yeniden Sipariş Noktası = Tedarik Süresindeki Talep + Güvenlik Stoğu
Örneğin:
Günlük ortalama talep = 40 adet
Tedarik süresi = 7 gün
Güvenlik stoğu = 100 adet
ise:
7 × 40 = 280 adet
280 + 100 = 380 adet
Bu senaryoda stok miktarı yaklaşık 380 adede düştüğünde yeni sipariş oluşturulabilir ve EOQ sonucuna göre yaklaşık 548 adet satın alınabilir.
Bu iki yöntemi birlikte kullanmak satın alma sürecinde önemli bir disiplin sağlayabilir.
Güvenlik Stoğu Nedir ve EOQ ile Nasıl Kullanılır?
EOQ’nun klasik modeli talebin ve tedarik süresinin belirli ölçüde öngörülebilir olduğunu varsayar.
Gerçek hayatta ise müşteri talebi her gün aynı değildir.
Bir ürün normalde günde 30 adet satılırken kampanya nedeniyle bir anda 100 adet satılabilir. Benzer şekilde tedarikçinin normalde dört günde gönderdiği ürün lojistik problemi nedeniyle sekiz günde gelebilir.
Bu tür belirsizliklere karşı işletmeler güvenlik stoğu veya diğer adıyla emniyet stoğu bulundurabilir.
Güvenlik stoğu, normal talebe ek olarak beklenmedik talep veya tedarik gecikmelerine karşı elde tutulan ürün miktarıdır.
Ancak güvenlik stoğunun gereğinden yüksek belirlenmesi EOQ ile azaltmaya çalıştığınız stok maliyetinin tekrar yükselmesine neden olabilir.
Bu nedenle güvenlik stoğu “ne kadar fazla olursa o kadar iyi” anlayışıyla değil; ürünün kritikliği, tedarik süresi, talep değişkenliği ve stokta bulunmama maliyeti dikkate alınarak belirlenmelidir.
Kritik ürünlerin minimum seviyelerini tanımlamak ve stok eksikliği risklerini daha düzenli takip etmek isteyen işletmeler Bilsoft Stok Risk Limit Modülü üzerinden ilgili çözümü inceleyebilir.
EOQ ile Minimum ve Maksimum Stok Seviyesi Arasındaki İlişki
EOQ sipariş miktarının belirlenmesinde kullanılabilirken minimum ve maksimum stok seviyeleri işletmenin operasyonel sınırlarını belirlemeye yardımcı olur.
Minimum stok seviyesi, işletmenin belirli bir ürün için altına düşmek istemediği seviyedir.
Maksimum stok seviyesi ise gereksiz stok birikimini önlemek için belirlenen üst sınırı ifade eder.
Örneğin güvenlik stoğu 100 adet ve EOQ 548 adet ise basitleştirilmiş bir yaklaşımda sipariş tesliminden hemen sonraki stok seviyesi güvenlik stoğu ile sipariş miktarının toplamına yaklaşabilir:
100 + 548 = 648 adet
Ancak gerçek maksimum stok seviyesi hesaplanırken teslimat sırasındaki tüketim, bekleyen siparişler, mevcut stok ve satış hareketleri de dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle EOQ, min-maks stok yönetiminin yerine geçen bir yöntem değil; bu yapıyı destekleyen hesaplama araçlarından biridir.
EOQ ile Stok Devir Hızı Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Stok devir hızı, işletmenin stoklarını belirli bir dönemde ne kadar hızlı sattığını ve yenilediğini gösterir.
EOQ ise her satın alma işleminde ne kadar ürün alınmasının uygun olabileceğini hesaplar.
İki gösterge birlikte değerlendirildiğinde satın alma kararları daha anlamlı hale gelebilir.
Örneğin EOQ hesabına göre bir üründen 500 adet sipariş vermek ekonomik görünüyor olabilir. Fakat ürünün stok devir hızı son aylarda önemli ölçüde düşmüşse kullanılan yıllık talep varsayımı artık güncel olmayabilir.
Bu durumda eski satış verisiyle hesaplanan EOQ miktarını kullanmaya devam etmek stok birikmesine yol açabilir.
Dolayısıyla ekonomik sipariş miktarı hesaplaması belirli aralıklarla güncellenmeli ve ürünün gerçek hareket hızı izlenmelidir.
Stokların hangi hızda satıldığını ölçmek ve sonuçları yorumlamak için Stok Devir Hızı Nedir? Nasıl Hesaplanır? rehberimizi inceleyebilirsiniz.
EOQ ile FIFO Birlikte Kullanılabilir mi?
Evet. EOQ ve FIFO farklı stok problemlerine çözüm üretir.
EOQ, ne kadar ürün satın alınacağına odaklanır.
FIFO ise stoktan hangi ürünün önce çıkarılacağına odaklanır.
Örneğin bir işletme EOQ hesabına göre aynı üründen her seferinde 600 adet satın alabilir. Ancak depoda önceki siparişten kalan 100 adet ürün varsa yeni gelen 600 ürünün bunların önüne geçirilmesi eski ürünlerin gereğinden uzun süre beklemesine yol açabilir.
FIFO yaklaşımında önce eski ürünlerin satılması veya kullanılması hedeflenir.
Özellikle ürün yaşı, raf ömrü, sezon veya teknolojik değer kaybının önemli olduğu sektörlerde EOQ ile satın alınan stokların FIFO gibi uygun çıkış yöntemleriyle yönetilmesi gerekir.
FIFO’nun uygulama ve hesaplama mantığını ayrıntılı incelemek için FIFO Nedir? İlk Giren İlk Çıkar Yöntemi Nasıl Uygulanır ve Hesaplanır? içeriğimize göz atabilirsiniz.
EOQ Her Ürün İçin Ayrı mı Hesaplanmalıdır?
Genel olarak ekonomik sipariş miktarı ürün bazında değerlendirilir.
Çünkü iki farklı ürünün;
yıllık talebi,
alış maliyeti,
stok taşıma maliyeti,
tedarikçisi,
sipariş maliyeti,
raf ömrü,
tedarik süresi
aynı olmayabilir.
Örneğin yılda 50.000 adet satılan düşük maliyetli bir ürün ile yılda yalnızca 100 adet satılan yüksek maliyetli bir ürün için aynı sipariş politikasının kullanılması mantıklı değildir.
Bu nedenle özellikle geniş ürün portföyüne sahip işletmelerin tüm ürünlere tek bir standart satın alma miktarı uygulaması yerine ürün gruplarını ayrı değerlendirmesi daha sağlıklı olabilir.
ABC Analizi ile EOQ Birlikte Nasıl Kullanılır?
Yüzlerce veya binlerce ürün yöneten işletmeler için her stok kalemini aynı yoğunlukta analiz etmek zor olabilir.
Bu durumda ABC analizi kullanılabilir.
ABC yaklaşımında ürünler ekonomik önemlerine göre sınıflandırılır.
A grubunda yüksek değerli veya işletme açısından kritik ürünler,
B grubunda orta düzeyde önemli ürünler,
C grubunda ise toplam ekonomik etkisi daha düşük ürünler
yer alabilir.
EOQ özellikle düzenli talep gören ve verileri yeterince güvenilir ürünlerin satın alma miktarını belirlemek için kullanılabilir.
A grubu ürünlerde ise yalnızca EOQ sonucuna güvenmek yerine talep tahmini, tedarikçi güvenilirliği, stokta bulunmama maliyeti ve nakit etkisi daha sık kontrol edilmelidir.
Amaç işletmedeki bütün ürünlere aynı formülü uygulamak değil, doğru ürün için doğru stok politikasını oluşturmaktır.
EOQ Modelinin Temel Varsayımları Nelerdir?
Klasik EOQ modeli anlaşılması ve uygulanması kolay olduğu için oldukça kullanışlıdır. Ancak model bazı basitleştirici varsayımlara dayanır.
Bu varsayımların farkında olmak sonucu doğru yorumlamak açısından önemlidir.
Talebin Görece Sabit Olduğu Varsayılır
Klasik model, ürün talebinin dönem içinde belirli ölçüde tahmin edilebilir olduğunu kabul eder.
Satışları çok dalgalı olan ürünlerde tek bir yıllık talep değeri yanıltıcı sonuç verebilir.
Tedarik Süresinin Bilindiği Varsayılır
Tedarikçinin ürünü ne kadar sürede teslim edeceğinin öngörülebilir olması beklenir.
Sürekli gecikme yaşayan tedarikçilerde güvenlik stoğu ve yeniden sipariş noktası ayrıca ele alınmalıdır.
Sipariş Maliyetinin Sabit Olduğu Varsayılır
Her siparişin benzer maliyet oluşturduğu kabul edilir.
Oysa gerçek hayatta küçük ve büyük siparişlerin taşıma veya operasyon maliyetleri farklı olabilir.
Birim Fiyatın Sabit Olduğu Varsayılır
Standart EOQ modelinde miktara bağlı fiyat indirimi genellikle dikkate alınmaz.
Ancak tedarikçi “1.000 adet üzeri alımda %10 indirim” sunuyorsa fiyat avantajının toplam maliyet hesabına dahil edilmesi gerekir.
Stok Tükenmesinin Olmadığı Varsayılır
Klasik model talebin karşılanabildiği düzenli bir stok döngüsü varsayar.
Gerçek işletmelerde stok tükenmesi yaşanabilir. Bu nedenle kritik ürünlerde güvenlik stoğu ayrıca hesaplanmalıdır.
Miktar İndirimi Varsa EOQ Nasıl Değerlendirilir?
Tedarikçilerin toplu alımlarda fiyat indirimi vermesi EOQ kararını zorlaştırabilir.
Örneğin hesaplanan EOQ miktarı 600 adet olsun.
Tedarikçi ise şu fiyatları sunuyor olabilir:
1-999 adet: 100 TL
1.000 adet ve üzeri: 92 TL
İlk bakışta EOQ sonucuna göre 600 adet almak doğru görünür.
Ancak 1.000 adet satın alındığında birim başına 8 TL indirim elde ediliyorsa toplam satın alma avantajı stok bulundurma maliyetindeki artıştan daha yüksek olabilir.
Bu nedenle miktar indirimi bulunan durumlarda yalnızca klasik EOQ değerine bakılmaz.
Alternatif sipariş miktarları için;
ürün satın alma maliyeti,
yıllık sipariş maliyeti,
yıllık stok bulundurma maliyeti
birlikte hesaplanmalıdır.
Toplam maliyeti daha düşük olan seçenek tercih edilebilir.
Minimum Sipariş Miktarı EOQ’dan Yüksekse Ne Yapılmalıdır?
Tedarikçiler bazı ürünler için MOQ yani minimum sipariş miktarı belirleyebilir.
Örneğin EOQ sonucunuz 350 adet olabilir fakat tedarikçi 1.000 adetten az sipariş kabul etmiyor olabilir.
Bu durumda teorik EOQ miktarını doğrudan uygulamanız mümkün değildir.
Alternatif olarak;
başka tedarikçiler araştırılabilir,
tedarikçiyle minimum miktar konusunda görüşülebilir,
siparişlerin farklı ürünlerle birleştirilmesi değerlendirilebilir,
daha yüksek stok seviyesinin finansal etkisi hesaplanabilir.
EOQ satın alma kararına rehberlik eder ancak tedarikçinin ticari koşullarını ortadan kaldırmaz.
Mevsimsel Ürünlerde EOQ Nasıl Kullanılmalıdır?
Talebin yıl boyunca sabit olmadığı sektörlerde tek bir yıllık EOQ değerini kullanmak yanıltıcı olabilir.
Örneğin kırtasiye sektöründe okul açılış döneminde talep olağan seviyelerin birkaç katına çıkabilir.
Benzer şekilde;
yazlık ürünlerde yaz ayları,
ısıtma ürünlerinde kış dönemi,
hediyelik ürünlerde özel günler,
giyim sektöründe sezon geçişleri
satış miktarlarını ciddi biçimde değiştirebilir.
Bu durumda EOQ yılın tamamı için tek bir talep değeriyle hesaplanmak yerine sezonlara veya dönemlere göre ayrı değerlendirilebilir.
Örneğin ocak-mart, nisan-haziran, temmuz-eylül ve ekim-aralık dönemlerinde satış davranışı farklıysa her dönem için güncel talep projeksiyonu oluşturmak daha anlamlı olabilir.
E-Ticaret İşletmelerinde EOQ Neden Önemlidir?
E-ticaret işletmelerinde stok yönetimi fiziksel mağazalara göre daha karmaşık hale gelebilir.
Aynı ürün;
işletmenin kendi internet sitesinde,
pazaryerlerinde,
sosyal satış kanallarında,
fiziksel mağazada
aynı anda satılabilir.
Bu durumda gerçek talebin belirlenebilmesi için bütün satış kanallarından gelen verilerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Bir pazaryerindeki satışları dikkate almadan yapılan EOQ hesabı yıllık talebi olduğundan düşük gösterebilir.
Tam tersine farklı kanallardaki aynı satışın mükerrer sayılması gereğinden fazla sipariş verilmesine neden olabilir.
Bu nedenle ekonomik sipariş miktarı hesaplamasının temelinde doğru satış ve stok verisi bulunur.
Sipariş, stok, müşteri ve fatura verilerini farklı kanallar arasında daha merkezi yönetmek isteyen işletmeler Bilsoft e-Ticaret Entegrasyonu çözümünü inceleyebilir.
EOQ Nakit Akışını Nasıl Etkiler?
Stok satın alma kararları yalnızca depo operasyonuyla ilgili değildir.
Satın alınan her ürün işletmenin nakit kaynaklarının bir bölümünün stoka dönüşmesi anlamına gelir.
Bir işletmenin ihtiyacından çok daha yüksek miktarda ürün sipariş ettiğini düşünelim.
Ürünlerin tamamı zaman içerisinde satılabilir. Ancak satış gerçekleşene kadar işletme tedarikçi ödemeleri, maaşlar, vergiler, kira, pazarlama giderleri ve diğer yükümlülükler için nakde ihtiyaç duymaya devam eder.
Dolayısıyla kârlı bir işletme bile stoklara gereğinden fazla para bağladığında kısa vadeli nakit sıkışıklığı yaşayabilir.
EOQ, satın alma miktarlarını daha disiplinli hale getirerek işletme sermayesinin stokta gereğinden fazla beklemesini azaltmaya yardımcı olabilir.
Ancak EOQ’nun kendisi nakit akışı planı değildir.
Satın alma kararları verilirken tedarikçiye ödeme vadesi, müşteriden tahsilat süresi, mevcut banka bakiyesi ve diğer finansal yükümlülükler de değerlendirilmelidir.
EOQ Hesabında Güncel Stok Verisi Neden Önemlidir?
Formülünüz doğru olsa bile kullandığınız veri hatalıysa satın alma kararınız da hatalı olabilir.
Örneğin sistemde bir üründen 500 adet görünüyor fakat fiziksel depoda gerçekte 340 adet bulunuyorsa yeniden sipariş zamanlamanız yanlış hesaplanabilir.
Bu nedenle sağlıklı stok yönetiminin temel şartlarından biri fiziksel stok ile sistem kayıtlarının düzenli olarak karşılaştırılmasıdır.
Özellikle;
satışların sisteme geç işlenmesi,
iadelerin kayıt altına alınmaması,
depodan depoya transferlerin eksik kaydedilmesi,
fire ve kayıpların sisteme girilmemesi,
yanlış ürün kartının kullanılması
stok miktarının gerçeği yansıtmamasına neden olabilir.
Fiziksel sayım süreçlerini dijital olarak desteklemek isteyen işletmeler Bilsoft Stok Sayım Modülü çözümünü değerlendirebilir.
Ön Muhasebe Programı EOQ Sürecini Nasıl Destekler?
EOQ formülü kağıt üzerinde veya Excel’de kolayca hesaplanabilir. Asıl zorluk formüldeki verilerin sürekli güncel tutulmasıdır.
İşletmenin;
ne kadar ürün sattığını,
hangi üründen ne kadar stok bulunduğunu,
ürünlerin ne zaman satın alındığını,
alış maliyetlerinin nasıl değiştiğini,
hangi ürünün hızlı veya yavaş hareket ettiğini
düzenli olarak görebilmesi gerekir.
Bu noktada Bilsoft ön muhasebe programları gibi stok, alış-satış, fatura, cari ve raporlama süreçlerini aynı yapı içerisinde takip etmeyi sağlayan çözümler işletmenin veri düzenini geliştirmesine yardımcı olabilir.
EOQ hesabı ayrı bir yönetim analizi olarak yapılsa bile güncel stok ve satış verilerinin merkezi sistemden alınması manuel veri toplama ihtiyacını azaltabilir.
Birden fazla kullanıcı veya şubeyle çalışan işletmeler ise stok, cari, fatura ve finans süreçlerini daha merkezi takip etmek için Kurumsal Bulut Ön Muhasebe Programı seçeneklerini değerlendirebilir.
EOQ Hesaplamasında En Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
EOQ basit bir formüle sahip olsa da yanlış veriler veya yanlış yorumlar sonucu etkisiz hale getirebilir.
Geçmiş Satışı Gelecekteki Talep Olarak Doğrudan Kabul Etmek
Geçen yıl 10.000 adet satılan bir ürünün bu yıl da kesin olarak 10.000 adet satılacağı varsayılmamalıdır.
Pazar koşulları, fiyat, rekabet, sezon, kampanyalar ve ürün yaşam döngüsü talebi değiştirebilir.
Sipariş Maliyetini Sadece Kargo Ücreti Sanmak
Satın alma operasyonunda çalışanların harcadığı zaman ve mal kabul süreçleri de maliyet oluşturabilir.
Stok Taşıma Maliyetini Sıfır Kabul Etmek
Depo işletmeye ait olduğu için “depolama maliyetimiz yok” düşüncesi yanıltıcı olabilir.
Stoka bağlanan sermayenin alternatif kullanım maliyeti ve ürün değer kaybı gibi unsurlar da dikkate alınmalıdır.
EOQ’yu Bir Kez Hesaplayıp Yıllarca Kullanmak
Talep, fiyat, tedarikçi ve operasyon maliyetleri değiştikçe ekonomik sipariş miktarı da değişebilir.
Güvenlik Stoğunu EOQ’ya Dahil Sanmak
EOQ sipariş miktarını hesaplar. Belirsizliklere karşı tutulacak güvenlik stoğu ayrı değerlendirilmelidir.
Tedarik Süresini Göz Ardı Etmek
Ne kadar sipariş vereceğinizi bilmek yeterli değildir. Yeni siparişin ne zaman verilmesi gerektiği de hesaplanmalıdır.
Bütün Ürünlere Aynı Yöntemi Uygulamak
Düzensiz talep gören, çok kısa raf ömrü bulunan veya projeye özel satın alınan ürünlerde klasik EOQ modeli uygun olmayabilir.
EOQ Hangi İşletmeler İçin Daha Faydalıdır?
EOQ özellikle düzenli ürün satın alan ve stok maliyetinin önemli olduğu işletmelerde daha faydalı olabilir.
Bunlar arasında;
perakende işletmeleri,
toptancılar,
distribütörler,
e-ticaret firmaları,
üretim işletmeleri,
yedek parça satıcıları,
hırdavat işletmeleri,
elektronik ürün satıcıları,
otomotiv yan sanayi firmaları,
düzenli hammadde kullanan işletmeler
sayılabilir.
Ancak işletmenin büyüklüğünden çok veri yapısı önemlidir.
Yıllık talebi, sipariş maliyetini ve stok bulundurma maliyetini makul doğrulukta ölçemeyen bir işletme için karmaşık EOQ hesapları yapmak yerine önce stok kayıtlarının doğruluğunu geliştirmek daha doğru olabilir.
EOQ Hangi Durumlarda Tek Başına Yeterli Değildir?
Ekonomik sipariş miktarı işletmeye önemli bilgiler sunsa da her stok probleminin tek çözümü değildir.
Örneğin;
talep çok düzensizse,
ürünün son kullanma tarihi çok kısaysa,
tedarikçi teslimatları belirsizse,
yüksek miktar indirimleri uygulanıyorsa,
minimum sipariş miktarı bulunuyorsa,
ürün projeye özel satın alınıyorsa,
satışlar güçlü biçimde mevsimselse,
stokta bulunmama maliyeti çok yüksekse
daha ayrıntılı planlama yöntemlerine ihtiyaç duyulabilir.
Bu nedenle EOQ’yu bir “otomatik satın alma kararı” değil, karar destek aracı olarak değerlendirmek daha doğru bir yaklaşımdır.
İşletmeler İçin EOQ Uygulama Yol Haritası
Ekonomik sipariş miktarını işletmenizde kullanmak istiyorsanız formülü hemen bütün ürünlere uygulamak yerine aşamalı ilerlemek daha sağlıklı olabilir.
İlk olarak stok kayıtlarının doğruluğunu kontrol edin.
Ardından satış verisi yeterli olan ve düzenli talep gören birkaç ürün seçin.
Bu ürünlerin yıllık talep miktarlarını hesaplayın.
Sipariş başına operasyon maliyetinizi belirleyin.
Birim başına yıllık stok bulundurma maliyetinizi tahmin edin.
EOQ değerini hesaplayın.
Sonucu mevcut satın alma miktarınızla karşılaştırın.
Örneğin işletmeniz bugün her siparişte 2.000 adet ürün satın alıyor fakat EOQ sonucu 600 adet çıkıyorsa aradaki farkın nedenini inceleyin.
Tedarikçi indirimi mi var?
Minimum sipariş miktarı mı uygulanıyor?
Nakliye maliyeti büyük siparişte önemli ölçüde mi düşüyor?
Yoksa işletme geçmişten gelen alışkanlık nedeniyle gereğinden fazla mı stok tutuyor?
Ardından yeniden sipariş noktasını ve güvenlik stoğunu belirleyin.
Son olarak birkaç ay boyunca stok miktarı, sipariş sayısı, ürün bulunabilirliği ve stok maliyetlerindeki değişimi takip edin.
Sonuçlar olumluysa yöntemi diğer uygun ürün gruplarına genişletebilirsiniz.
EOQ Performansı Nasıl Ölçülür?
Bir EOQ sisteminin işe yarayıp yaramadığını yalnızca “formüle uygun miktarda sipariş verdik” diyerek değerlendirmek mümkün değildir.
Gerçek performansı ölçmek için operasyonel ve finansal göstergeler birlikte incelenmelidir.
Öncelikle ortalama stok miktarını takip edin.
EOQ uygulanmadan önce ürün ortalama 1.500 adet seviyesinde tutulurken sonrasında ortalama stok 800 adede düşmüşse işletme sermayesi açısından olumlu bir değişim yaşanmış olabilir.
İkinci olarak stok tükenme olaylarını takip edin.
Stok miktarını azaltırken müşteri siparişlerinin karşılanamaması artıyorsa güvenlik stoğu veya yeniden sipariş noktası yetersiz olabilir.
Üçüncü olarak stok devir hızına bakın.
Daha kontrollü satın alma sonrasında ürünlerin depoda daha kısa süre kalması ve stok devir hızının iyileşmesi beklenebilir.
Dördüncü olarak toplam satın alma operasyon maliyetini ölçün.
Sipariş miktarı fazla küçültüldüyse çalışanların sipariş ve mal kabul operasyonuna ayırdığı zaman artabilir.
Son olarak nakit akışındaki değişimi değerlendirin.
Depoda tutulan toplam stok değerinin azalması işletmeye daha fazla kullanılabilir işletme sermayesi bırakıyor mu?
Bu göstergeler birlikte değerlendirildiğinde EOQ’nun işletmeye gerçek katkısı daha net görülebilir.
EOQ ile Daha Dengeli Bir Stok ve Satın Alma Sistemi Kurun
Stok yönetiminin temel amacı depoyu mümkün olduğunca doldurmak değildir. Aynı şekilde mümkün olan en düşük stokla çalışmak da her işletme için doğru strateji olmayabilir.
Asıl hedef; müşteri talebini karşılayabilecek ürün bulunabilirliğini sağlarken işletmenin stoklara gereğinden fazla para bağlamasını önlemektir.
EOQ yani ekonomik sipariş miktarı, bu dengeyi kurmak için kullanılan en temel stok yönetimi araçlarından biridir.
Yıllık talep, sipariş maliyeti ve stok bulundurma maliyetini kullanarak işletmenin her siparişte yaklaşık ne kadar ürün satın almasının daha ekonomik olabileceğini gösterir.
Ancak başarılı stok yönetimi EOQ formülüyle bitmez.
Ekonomik sipariş miktarı;
stok devir hızı,
yeniden sipariş noktası,
güvenlik stoğu,
minimum ve maksimum stok seviyeleri,
FIFO gibi stok çıkış yöntemleri,
tedarik süresi,
nakit akışı
ile birlikte değerlendirilmelidir.
Bütün bu hesaplamaların temelinde ise doğru veri bulunur.
Satış, alış, stok, depo ve fatura hareketlerinin düzenli tutulmadığı bir işletmede en gelişmiş stok formülü bile güvenilir sonuç üretmez.
İşletmenizde stok, cari hesap, alış-satış, fatura ve finans süreçlerini daha düzenli bir yapı üzerinden yönetmek için Bilsoft Ön Muhasebe Programları seçeneklerini inceleyebilir; kritik stok seviyelerinin kontrolü için Stok Risk Limit Modülü çözümünden yararlanabilirsiniz.
Ekonomik Sipariş Miktarı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
1. EOQ nedir ve ne işe yarar?
EOQ, “Economic Order Quantity” ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede Ekonomik Sipariş Miktarı anlamına gelir. Bir işletmenin sipariş verme maliyeti ile stok bulundurma maliyetini dengeleyerek her satın alma işleminde yaklaşık ne kadar ürün sipariş etmesinin ekonomik olabileceğini hesaplamaya yardımcı olur. EOQ özellikle düzenli talep gören ve stok maliyetinin önemli olduğu ürünlerde satın alma planlamasını desteklemek için kullanılabilir.
2. EOQ formülü nedir?
Klasik ekonomik sipariş miktarı formülü EOQ = √((2 × D × S) / H) şeklindedir. Burada D yıllık talebi, S sipariş başına maliyeti ve H ise bir birim ürünü bir yıl boyunca stokta bulundurma maliyetini ifade eder. Formülden çıkan değer işletmenin her siparişte alabileceği ekonomik ürün miktarı hakkında fikir verir. Ancak gerçek satın alma kararlarında tedarik süresi, miktar indirimi, minimum sipariş miktarı, mevsimsellik ve güvenlik stoğu gibi faktörler de dikkate alınmalıdır.
3. EOQ ile yeniden sipariş noktası arasındaki fark nedir?
EOQ “Ne kadar sipariş vermeliyim?” sorusuna cevap verirken yeniden sipariş noktası “Ne zaman sipariş vermeliyim?” sorusuna cevap verir. Örneğin EOQ sonucu 500 adet olabilir fakat işletmenin yeni siparişi stok miktarı 300 adede düştüğünde vermesi gerekebilir. Yeniden sipariş noktası hesaplanırken genel olarak tedarik süresindeki beklenen talep ile güvenlik stoğu birlikte değerlendirilir.
4. EOQ her işletme ve ürün için kullanılabilir mi?
EOQ birçok stoklu işletme için faydalı bir karar destek yöntemidir ancak her ürün için aynı ölçüde uygun değildir. Talebi çok düzensiz olan, raf ömrü çok kısa olan, projeye özel satın alınan veya tedarik koşulları sürekli değişen ürünlerde klasik EOQ modeli yetersiz kalabilir. Yöntemin sağlıklı kullanılabilmesi için yıllık talep, sipariş maliyeti ve stok bulundurma maliyeti gibi temel verilerin güvenilir olması gerekir.
Diğer Bloglarımızı İncelediniz mi?
Stok yönetimi, satın alma planlaması ve işletme sermayesi hakkında daha fazla bilgi edinmek için Bilsoft Blog’daki şu içeriklere de göz atabilirsiniz: